خواص شربت سکنجبین

خواص شربت سکنجبین

شربت‌های اصیل و طبی ایرانی ​جایگزین مناسبی برای انواع نوشابه‌های امروزی یا دیگر نوشیدنی‌های صنعتی هستند، این شربت‌ها علاه بر طعم خوب و گوارا سرشار از خاصیت و فواید بیشماری برای سلامتی هستند، شربت در کتب طب سنتی ایران اینگونه تعریف شده: آب میوه‌ها و یا داروها و گلهای تر و خشک که در آب خیسانیده و جوشانیده با شکر و یا عسل قوام بیاورند را شربت گویند. برخی از این شربت‌های معروف چون شربت غوره، شربت سکنجبین، شربت زوفا، شربت تمرهندی، شربت جلاب، شربت بادرنجبویه، شربت بیدمشک، شربت بنفشه، شربت نعناع، شربت نیلوفر، شربت گل گاوزبان، شربت خشخاش، شربت عناب و شربت صندل دارای مصارف پزشکی و درمانی هستند.

اما شربت سكنجبين چیست؟ سکنجبین معرب واژه پارسی سكنگبين است، ايـن واژه از دو كلمه «سک» به معنای سركه و «انگبين» بـه معنای شهد یا عسل تركيب شده كه نشان دهنده نـوع ترکیب‌های پايـه مورد استفاده در ساخت انواع سکنجبین است. انواع شربت سكنجبین از اشكال مهم دارويی در طب سنتی ايرانی هستند كه از سركه و عسل يا شكر به عنوان اجزای پايه و انـواع اجزای افزودنی ديگر در تهيه آن استفاده می‌شود، در کتب حکما تا هزار و دویست و شصت نوع از آن ذکر شده، اين فرآورده از منظر مکتب طب ايران دارای كاربردهای فراوانی در حفظ صـحت انسان و درمان بيماران است.

در برخی از منابع فيثاغورث به عنوان اولين سازنده و پايه‌گذار شربت سکنجبین معرفی شـده، اما شيخ الرييس ابوعلی سينا آن را دستاورد حکمای پارسی مي‌داند كه از اين طريق به يوناني‌ها رسيده است.

فواید شربت سكنجبين

شربت سکنجبین یک داروی مفتح سدد است، یعنی گشاینده‌ی گرفتگی‌های بدن است. سکنجبین یک داروی مقطع اخلاط لزجی است که به سطح و جدار و اوعیه بدن می‌چسبد و اسباب سدد و غیره را فراهم می‌کند، یعنی دارای قدرت تکه تکه کردن (تقطیع) مواد لزجی است که به سطح و جدار مجاری می چسبند و سبب انسداد مجاری می شوند. سکنجبین یک داروی ملطف است، یعنی مواد غلیظ را لطیف می‌کند. شربت سکنجبین یک داروی تلغیظ کننده مواد رقیق است، همچنین سکنجبین یک داروی تسکین دهنده حدت خون و صفرا است و یک فرآورده بسیار موثر در رفع تشنگی به شمار می‌رود.

هیچگاه نباید سکنجبین را با یخ یا وسیله دیگری مانند یخچال سرد کرد، زیرا این عمل باعث می شود از لطیف شدن خلط جلوگیری شود و لعاب دهان لزج می شود.

سكنجبين در بهار

حکیم عقيلی خراسانی از برجسته‌ترین علمای طب ایرانی یکی از تدابير حفظ تندرستی در بهار را خوردن سكنجبين می‌داند. محمد بن زکریای رازی هدف استفاده از سكنجبين را دو علت می‌داند: يكی رفع تشـنگی و ايجاد سردی و ديگر تلطيف مزاج و تقطيع اخلاط و فرونشاندن گرمی و جلای معده به عنوان اموری كه در حفظ صحت انسان نقش مهمی دارند. همچنين وی در رساله اختصاصی كه در آن فوايد شربت سكنجبين را بيان كرده، يكی از مهم‌ترین عوامل حفظ سلامتی را جلوگيری از بسته شدن رگها در بدن می‌داند و براي سكنجبين به جز افعال و خواص اشاره شده خاصيت باز كردن رگها بدون ايجاد گرمی را نيز شرح می‌دهد.

خاصیت درمانی سكنجبین

عمده خاصیت سكنجبين ساده، درمان بيماری‌های با غلبه گرمی و خصوصاً غلبه گرمی و خشكی است. همچنين در مورد اثرات عمومی سكنجبين‌ها اشاره شده كه تشنگی را برطرف می‌كند، باعث سكون صفرا می‌شود، كام و دهان را مرطوب نگه می‌دارد و سده اندام‌های داخلی را باز كرده، خلط رقيق را با ادرار بول از رگها بيرون می‌كند و چه بسا می‌تواند طبع را خيسانده و باعث اسهال شود.

در کسانی که رطوبت از ریه آنها به سختی و با سرفه شدید خارج می‌شود، مصرف سکنجبین یک تسهیل کننده خروج خلط است، البته در این مورد لازم است با پزشک خود مشورت نمایند.

حکیم جرجانی سكنجبين را مولد خون لطيف دانسته و ذكر می‌كند كه سكنجبين خلط‌ها را لطيف و سينه را پاك كرده و سده جگر و سپرز را می‌گشاید. عقيلی خراسانی در ذكر منافع شربت سكنجبين، آن را در ساكن كردن صفرا، به خصوص زمانی كه سرد نوشيده شود موثر دانسته و ذكر كرده كه اگر در معده و روده‌ها رطوبتی باشد آن را نضج داده و با اجابت طبع دفع می‌‌كند. همچنين از نظر وی، سكنجبين بسیار موافق كبد بوده و سده یا گرفتگی کبد را باز می‌کند.

برای خرید شربت سکنجبین اینجا ضربه بزنید.

سكنجبین مصلح رطب، رازیانه و...

شربت سكنجبين علاوه بر كاربرد مستقيم در حفظ سلامتی يا درمان بيماری‌ها، به عنوان مصلح برخی مفردات مانند رطب، رازيانه، اسطوخدوس و برخی داروهای ديگر نيز مورد استفاده قرار می‌گيرد. بدين ترتيب كه وقتی فرد بيماری به علت نوع بيماری خود نيازمند مصرف داروهای خاصی مانند اسطوخودوس است ممكن است به علت كيفيت گرم خود يـا ساير خصوصيات، برای او عوارضی را ايجاد كند، مصرف همزمان سكنجبين با داروی مذكور به عنوان مصلح آن دارو از بروز عوارض نامطلوب پيشگيری می‌كند.

عوارض و مضرات سکنجبین

مصرف سكنجبين نيز دارای محدوديت‌هايی است، برای مثال مصرف شربت سکنجبین بر روی برخی مزاج‍ها مانند مزاج اطفال اثر مسهلی از خود نشان می‌دهد و سبب اسهال می‌شود. همچنين مصرف طولانی مدت آن در بيماری‌های سـرد اعضايی مانند رحم، معده و تارهای عصبی مضر اسـت و این عوارض در سرد مزاج‌ها بيشتر بوده و با سرعت بیشتری اتفاق می‌افتد. همچنين انواعی از سكنجبين كه مزه ترش آنها غلبه دارد باعـث تحريك سرفه شده و به ريه آسيب ميزند، همچنین سکنجبین ترش در برخی افراد که در امعا مشکل دارند ممکن است باعث سحج امعا یا زخم روده شود...

در مضرات سکنجبین غیرترش گفته‌اند مضر کسی است که سرفه دارد و نیز مضر افرادی است که در دستگاه گوارش زخم دارند، همچنین کسانی که مبتلا به بیماری آبله و حصبه یعنی سرخک هستند از مصرف سکنجبین زیان می‌بینند.

خواص و فواید سکنجبین در طب سنتی

انواع شربت سكنجبين

سكنجبين با داشتن دو جزء با كيفيت‌های سرد و گرم، توانايی آن را دارد كه با تغيير در نسبت‌های آنها متناسب با هـر نوع مزاجی تهيه شود. همچنين می‌توان بـا افزودن انواع گياهان معطر و خوش‌ طعم همانگونه كه در منابع طبی ذكر شده، انواع متنوعی از اين نوشيدنی را برای ذائقه‌ها و طبايع مختلف تهيه كرد.

با عنايت به اين نكته كه بيشتر نوشيدنی‌های رايج در بازار ريشه در فرمولاسيون‌های غيربومی دارند و بيشتر حاوی مواد شيميايی و محرک بـوده و تناسبی با وضعيت جسمی و روحی دوران جوانی ندارند، سـكنجين با خواص اعجاب انگیزش، نوشيدنی بسيار مناسبی برای اين دوره سنی است و با توجه به خواص ضد صفرای اين فرآورده، می‌توان از آن در حفظ صحت جوانان بـه خصوص جوانـان گرم مزاج و به خصوص با هدف كاهش آسيب‌های اجتماعی ناشی از جوشش گرمی در اين گروه سنی بهره‌های فراوان برد.

در فصل گرم و تابستان توصیه می شود سکنجبین را با آب سرد بنوشند تا تشنگی را تسکین و شدت تب را بشکند اما در زمستان و هوای سرد بهتر است سکنجبین را نیم گرم استفاده کرد تا گرمی عارضی سکنجبین سبب پخته شدن بهتر مواد (نضج) شود.

طرز تهیه شربت سکنجبین با شکر

طرز تهیه سکنجبین با شکر و  نعنا خشک به این صورت است که یک لیوان سرکه انگور خانگی را با پنج لیوان شکر و پنج لیوان آب مخلوط کنید، بجوشانید تا به قوام شربت برسد، زمانی که شربت سرد شد، یک دسته کوچک نعناع خشک به این ترکیب اضافه کرده و تا ۲۴ ساعت صبر کنید، سپس شربت را صاف کنید. به همین راحتی شربت سکنجبین ساده یا سکنجبین خانگی آماده می‌شود، روشی که ذکر شد دستور تهیه سکنجبین عالی و ساده است. خاصیت سکنجبین این است که در رفع انواع تشنگی بسیار مفید است، همچنین تسکین دهنده حرارت،‌ خلط خون و خلط صفرا است و بهترین زمان مصرف شربت سکنجبین فصل بهار و تابستان است.

طرز تهیه شربت سکنجبین با عسل

به طور کلی سکنجبین ساده از ترکیب سرکه و شکر تهیه می‌شود. اما گاهی به جای شکر می‌توان از عسل هم بهره برد. جهت تهیه شربت سکنجبین با عسل به مواد زیر نیاز است: سرکه ۲ لیوان، عسل ۵ لیوان، نعناع خشک یک دسته کوچک و ۴ لیوان آب، در صورت تمایل به افزایش یا کاهش غلظت شربت سکنجبین می‌توانید مقدار آب را کمی کاهش یا افزایش بدهید. آب و عسل و سرکه را با یکدیگر به خوبی ترکیب کنید و بجوشانید. در حین جوشیدن کف ایجاد شده را جمع کنید. جوشاندن را آنقدر ادامه دهید تا حجم محلول به یک چهارم تا یک پنجم برسد. هر زمان که غلظت سکنجبین به قوام شربت رسید، محصول شما آماده است. آن را به آرامی سرد کنید، یک دسته کوچک نعناع خشک به این ترکیب اضافه کرده و تا ۲۴ ساعت صبر کنید و در محل خنک و دور از نور خورشید نگهداری نمایید.

برای خرید شربت سکنجبین اینجا ضربه بزنید.

انواع مهم و رایج سكنجبين

علاوه بر سكنجبين ساده، انواع سكنجبين‌های مركب با افزودن انواع متفاوتی از گياهان دراویی بـه پايه اصلی يعنی، سركه و عسل، به منظور حفظ سلامتی و تسریع روند درمانی در متون طبی موجود بوده و هست كه اغلب به نام گياهان افزوده شده بـه پايـه اصلی، خوانده می‌شوند. ساده، شکری، عسلی، اصولی، افتیمونی، بزوری، سفرجلی، انبرباریس، عنصلی، انجدانی، اترجی، تفاحی، راوندی، رمانی، عنابی و ...

سکنجبین ساده

این نوع از شربت سکنجبین که ماده اصلی تمام سکنجبین‌ها است حاوی شکر و سرکه است. از سکنجبین ساده در درمان تب های گرم و تسکین تشنگی آنها و تفتیح سده ها و از بین بردن بلغم صفرا استفاده می شود.

سکنجبین عسلی

این نوع سکنجبین حاوی عسل و سرکه است. شربت سکنجبین عسلی را در بیماری های بلغمی و تب های کهنه و تقویت معده و کبد و تفتیح سسد آن به کار می رود.

سکنجبین اصولی

این قسم از سکنجبین حاوی پوست ریشه کبر، پوست ریشه کرفس، پوست ریشه کاسنی، پوست ریشه رازیانه و امثال اینها است. سکنجبین اصولی را در رابطه با بیماری های کبد و معده استفاده می شود.

سکنجبین افتیمونی

این نوع از سکنجبین حاوی افتیمون و بسفایج است. گرچه بنابر نیاز اقلام دیگری هم به آن اضافه می شود لیکن اصل و اساس در تهیه آن دو مورد یاد شده است. مصرف سکنجبین افتیمونی بیشتر در مواردی که ماءالجبن تجویز می شود، داده می شود. همچنین در بیماری های سوداوی کاربرد دارد.

سکنجبین بزوری

این نوع سکنجبین حاوی بزوراتی از قبیل تخم کاسنی، تخم رازیانه، تخم انیسون، تخم کشوث، تخم خربزه، تخم خیارین و تخم کرفس است و اقلام دیگر هم بنا به نیاز به آن اضافه می شود. سکنجبین بزوری بیشتر در تب های گرم و مرکب، استسقا، سدد کبد و طحال، تسکین تشنگی در تب ها، و ضعف معده کاربرد دارد.

سکنجبین راسنی

این گونه شربت سکنجبین حاوی راسن است و برای برخی موارد از پوست ریشه بادیان، پوست ریشه کرفس، تخم بادیان و انیسون نیز در تهیه این نوع سکنجبین استفاده می شود. سکنجبین راسنی موارد استفاده زیادی دارد ازجمله در بیماری های قفسه سینه و ریه که ناشی از رطوبت غلیظ و لزج باشد. دردهای مفصلی، تقویت اعضای رئیسه (قلب، کبد، مغز)، احتباس حیض، شکست سنگ های کلیه و مثانه، تقویت معده و تفتیح سده کبد و طحال کاربرد دارد.

سکنجبین راوندی

این نوع سکنجبین حاوی ریوند چینی است و برای تقویت و کارایی بیشتر از تربد، بسفایج، تخم کاسنی، تخم شاهتره، کشوث، غاریقون و زنجبیل در تهیه آن استفاده می شود. سکنجبین راوندی در درمان یرقان، دردهای کبد ناشی از حرارت و رفع یبوست مفید است.

سکنجبین رمانی

این نوع سکنجبین حاوی آب انار ترش و شیرین و تمرهندی است. سکنجبین رمانی در درمان تب های کهنه و مزمن و همچنین در بیماری های کبد و معده مورد استفاده قرار می گیرد.

سکنجبین سفرجلی

این قسم از شربت سکنجبین حاوی آب به است. در درمان بیماری های معده که گرمی و حرارت زیاد نداشته باشد بسیار مفید است. همچنین در تحریک اشتها و تقویت معده و تفتیح سده کبدی بسیار تأثیرگذار است.

سکنجبین عنصلی

شربت سکنجبین عنصلی یا شربت صدری، تشکیل شده از سکنجبین و پیاز گیاه عنصل (اسقیل در مخزن الادویه) است. تاریخچه ذکر این ترکیب دارویی و فواید آن در منابع مستند طب سنتی ایرانی بیش از هزار سال است، این شربت گیاهی یکی از بهترین فرآورده‌های طب سنتی برای بهبود تنگی نفس و کبد چرب است. شربت سکنجبین عنصلی همچنین در درمان بیماری های ریه مانند آسم، سرفه بلغمی و استسقا نیز مفید است.

سکنجبین کَبَری

این گونه از شربت سکنجبین حاوی ریشه کبر است. سکنجبین کبری را در درمان تب های بلغمی و تفتیح سدد کبد و طحال به کار می برند. گیاه کبر با نام علمی Capparis spinosa از گیاهان خودروی فلات ایران است که از کوههای البرز تا جنوب ایران می روید. خاصیت این نوع از سکنجبین این است که در بیماری های کبد بسیار مفید است.

منابع:

داروهای آبدست طبیب در مکتب طب ایرانی، استاد محمد عبادیانی،
سكنجبين ها در طب سنتی ايران، مجلّه طب سنتی اسلام و ايران، سال ششم، شماره دوم

نظرات بازدیدکنندگان